Ngày kỷ niệm cung hiến đền thờ thánh Phêrô (khoảng 350) và thánh Phaolô trên đường Ostia (khoảng 390), cử hành vào ngày 18.01, đã được nhắc đến ngay từ thế kỷ XI. Năm 1568, Ðức Giáo Hoàng Piô V đã cho ghi lễ này vào lịch phụng vụ Rôma chung cho cả hai thánh đường.

Truyền thống kể rằng VCTĐ thánh Phêrô được vua Constantinô và các người kế vị xây dựng, được hoàn thành và cung hiến năm 350. Thánh đường này xây trên mộ thánh Phêrô ở Vatican, nằm trên khu nghĩa trang cổ (tk.I và II) của người ngoại giáo và Kitô giáo, tại đây vào cuối tk.II, người ta đã đào xuống thành ba tầng kế tiếp nhau.

Cha Caius người Rôma thời Ðức Giáo Hoàng Zéphirin († 217), đã để lại chứng từ về tầng thứ ba của khu nghĩa trang: “Phần tôi, tôi có thể chỉ cho bạn thấy những chứng tích (phần mộ hay hài cốt) của các tông đồ. Nếu bạn đến Vatican hay trên đường Ostia, bạn sẽ thấy chứng tích của các vị đã sáng lập Hội Thánh” (Lịch Sử Hội Thánh II, 25-7).

Những cuộc khai quật ở thánh đường thánh Phêrô (1940-1949), dưới thời Đức Piô XII, đã khám phá ra khu nghĩa trang này, và có vẻ như cả phần mộ của thánh Phêrô.

Vào tk.XV,  dưới thời Ðức Giáo Hoàng Nicolas V, người ta phá thánh đường cổ đã đổ nát, nhưng chỉ xây dựng lại thời Ðức Giáo Hoàng Jules II (1503-1513). Ðức Giáo Hoàng đã chọn mẫu thiết kế hình chữ thập Hy lạp của Donato Bramante, (1506) và được kiến trúc sư Carlo Maderno, thực hiện từ 1606 đến 1617.

Theo lệnh Ðức Giáo Hoàng Phaolô V, ông Carlo Maderno,  nối dài lòng nhà thờ hình chữ thập Hy Lạp thành hình chữ thập La tinh và vẽ thiết kế phần mặt tiền. Michelangelo (1546) vẽ phần vòm thánh đường và hoàn tất năm 1590. Bên dưới vòm là khu Thánh Phêrô tuyên xưng, gồm nhà hầm mộ thánh Phêrô và bàn thờ chính với phương du bằng đồng, tác phẩm của Lorenzo Bernini (1624).

Công trường thánh Phêrô với hai hàng cột theo hình bán bầu dục là tác phẩm của Lorenzo Bernini. VCTĐ thánh Phêrô được Ðức Giáo Hoàng Urbain VIII cung hiến lại năm 1626.

VCTĐ thánh Phaolô ngoại thành cũng do vua Constantinô và các người kế vị xây dựng trên mộ thánh Phaolô và được Ðức Giáo Hoàng Sirice cung hiến cuối tk.IV; một cuộc hỏa hoạn tàn phá thánh đường năm 1823 và được xây dựng lại theo mẫu thiết kế cũ. Thánh đường được Ðức Giáo Hoàng Piô IX cung hiến lại ngày 10.12.1854, nhân dịp công bố tín điều Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội.

Trong Phụng vụ việc mừng kính hai thánh Phaolô và Phêrô không thể tách rời, nên lễ kỷ niệm này (ngày 10.12) cũng được gộp chung vào ngày kỷ niệm cung hiến thánh đường thánh Phêrô (18.11).

Lm. Sta-nít-la-ô Nguyễn Đức Vệ