Gioan sinh tại Fontiveros, gần Avila, Tây Ban Nha ngày 24.06.1542. Cha làm thợ dệt, Mẹ là một phụ nữ thánh thiện, trở thành goá phụ sau khi sinh Gioan. Không nguồn lợi, với ba đứa con, bà đã làm thuê cho một thợ dệt. Gioan đi học tại một trường dành cho các trẻ em nghèo và giúp việc cho một giám đốc bệnh viện. Từ hồi niên thiếu, Gioan đã dùng giờ rảnh để phục vụ các bệnh nhân, và vẫn theo học văn phạm và triết học nơi các cha dòng Tên. Năm 1563, Gioan nhập dòng Carmêlô và năm sau được gửi học tại đại học Salamanca.

Năm 1567 Gioan thụ phong linh mục ở Medina và đã gặp thánh Têrêxa Avila. Bà khuyên cha giúp cải tổ dòng Carmêlô như bà đang làm. Bà nói: “Đây là công trình đòi hy sinh và máu. Tôi không biết cha sẽ phải chịu khổ tới đâu nhưng chắc chắn cha phải chịu khổ”.

Cha 25 tuổi và bà 52 tuổi. Bà gửi cha đến với hai người bạn ở Duruelô trong cảnh cô tịch và đây là nguồn gốc của dòng Carmêlô canh tân đi chân không, ngài lấy tên là Gioan Thánh Giá. Sự nghèo túng thật khủng khiếp, nhưng ngài vẫn tạ ơn Chúa.

Để giữ mình trong sạch, ngài tự nhận lấy đau khổ nhưng lại rất thương cảm những đau khổ của người khác, nhất là những đau khổ tinh thần mà ngài gọi là “đêm tối của tâm hồn”. Ngài hiểu rằng, những đau khổ thanh tẩy tâm hồn.

Các thầy dòng Carmêlô chước giảm chống lại các thầy dòng Carmêlô đi chân không. Cuối cùng, sau những nhục mạ dữ dội, ngài bị cầm tù ở Tôlêđô. Nhưng ngài cảm thấy đang đi đúng ý Chúa và tạ ơn Chúa vì đã chịu khổ cực. Đáp lại, ngài yêu mến nhiều hơn và trong hầm tối, ngài trước tác những vần thơ bí nhiệm làm thành cuốn “Thánh ca thiêng liêng” (cantiques spirituelles).

Sau 09 tháng, ngài vượt ngục. Trước khi đến tu viện định tới, ngài dừng lại trong một dòng nữ. Ngài nghe một nữ tu ca hát về “hạnh phúc của đau khổ” và bỗng ngài phải bám chặt vào cửa sắt nhà khách. Ngài đã xuất thần! Ý tưởng được chịu khổ vì Chúa đã làm cho ngài cảm thấy dư tràn hạnh phúc.

Một ngày kia quỳ bên song sắt, bà Têrêxa nghe cha nói về Chúa Ba Ngôi, thì Thánh Linh như muốn nâng ngài lên.  Ngài nắm tay vào thành ghế. Nhưng hoạt động thần linh đã nâng ngài lên tới trần nhà. Bà Têrêxa ở trước mặt ngài cũng xuất thần và bay bổng. Một nữ tu tiến vào, cảm kích về cảnh tượng vội đi gọi các nữ tu khác đến chiêm ngưỡng cả hai vị thánh được Chúa chúc phúc.

Khi những cơn bão khó khăn qua đi, Đức Giêsu đã ban cho cha bình an sâu thẳm và niềm vui tâm hồn.

Đức Giáo Hoàng và vua Philipphê II ủng hộ những cuộc cải cách và bấy giờ cha Gioan phải nhận nhiều trọng trách. Ngài làm bề trên dòng Calvariô. Ngài lập cộng đoàn Carmêlô Baeza và ba năm sau được chọn làm Tu viện trưởng ở Grenade. Trong 15 ngày, ngài đã viết cuốn “Ngọn lửa tình yêu sống động” (la vive flamme d’amour). Cuối cùng ngài trở thành Tổng đại diện Andalousia.

Ngài được nhiều người biết đến vì các sách thiêng liêng ngài viết chỉ cách sống thân mật với Chúa, như: Đường lên Carmêlô, Đêm tối tâm hồn, Ngọn lửa tình yêu sống động, Thánh ca thiêng liêng.

Ngài qua đời ngày 14.12.1591. Đức Giáo Hoàng Clêmentê X tôn phong Chân phước cho Ngài năm 1675, và Đức Giáo Hoàng Bênêđictô XIII đã nâng Ngài lên bậc Hiển Thánh ngày 27.12.1726. Đức Giáo Hoàng Piô XI đã tôn Ngài làm Tiến sĩ Hội Thánh ngày 24.08.1926.

Lm. Sta-nít-la-ô Nguyễn Đức Vệ