Ủy ban Giáo dân trực thuộc Hội đồng Giám mục Việt Nam

Ban Nghiên Huấn

**********

THƯỜNG HUẤN GIÁO DÂN THÁNG 7/2025

BÀI 1: TINH THẦN CỘNG TÁC VÀ HIỆP NHẤT TRONG SINH HOẠT MỤC VỤ

Sự hiệp thông nội bộ góp phần tạo ra tình liên đới giữa các Giáo hội địa phương. Việc chú ý tới các nhu cầu địa phương là điều chính đáng và cần thiết, nhưng sự hiệp thông đòi hỏi các Giáo hội địa phương cởi mở đón tiếp lẫn nhau và cộng tác với nhau, để trong sự khác biệt, họ có thể gìn giữ và tỏ bày rõ ràng mối giây hiệp thông với Giáo hội hoàn vũ. Sự hiệp thông đòi hỏi phải hiểu biết lẫn nhau và một đường lối truyền giáo có phối hợp, mà không làm tổn hại sự độc lập và các quyền của các Giáo hội, theo truyền thống thần học, phụng vụ và thiêng liêng của riêng từng Giáo hội. Tuy nhiên lịch sử cho thấy rằng các mối chia rẽ thường đã làm tổn thương sự hiệp thông của các Giáo hội tại Á Châu.[1]

Tông huấn về Á Châu kêu gọi sự cộng tác và hiệp nhất giữa các Giáo hội Châu Á như là các thế để khai triển đường lối truyền giáo cách phù hợp với hoàn cảnh Á Châu, từ đó chúng ta cũng có thể nói đến về sự cộng tác và hiệp nhất trong các sinh hoạt mục vụ liên giáo xứ trong cùng một giáo hạt hay giáo phận.

Lời kêu gọi sự cộng tác và hiệp nhất sinh hoạt mục vụ liên giáo xứ hơn bao giờ hết, đang điều cần thiết đối với các giáo xứ để củng cố và làm sáng tỏ bản chất truyền giáo và ơn gọi của mình. Sự đa dạng văn hóa ngày càng tăng trong nhiều giáo xứ trong các Giáo phận có dân nhập cư từ các địa phương khác luôn là động lực thúc đẩy các giáo xứ kiến tạo mối hiệp thông để công việc mục vụ không tạo ra sự mâu thuẫn nhưng có sự hiệp nhất mang tính đa dạng, được gọi là công giáo tính.

Thánh bộ Giáo sĩ trong Huấn thị “Cải tổ mục vụ cộng đoàn giáo xứ để phục vụ sứ vụ Loan báo Tin Mừng của Hội thánh” đã nhấn mạnh: giáo xứ được hình dung như đáp ứng cho một nhu cầu mục vụ rõ rệt, cụ thể là đem Tin Mừng đến với dân chúng bằng việc thông truyền đức tin và cử hành các Bí tích, nguyên nghĩa của từ “giáo xứ” cho thấy rõ ý nghĩa của cơ chế này: giáo xứ là một ngôi nhà ở giữa các ngôi nhà[2]. Tuy nhiên, trong thời đại tính di động gia tăng và nền văn hóa kỹ thuật số mở rộng các ranh giới của đời sống. Một mặt, ngày nay người ta ít gắn bó hơn trong một khung cảnh địa lý rõ ràng và cố định, mà lại sống trong “một ngôi làng toàn cầu và đa nguyên” [3]. Cho nên, Giáo xứ tự thấy mình ở trong một bối cảnh mà sự ràng buộc về lãnh thổ rõ ràng càng ít đi, trong khi những điểm nối kết càng ngày càng gia tăng và những mối tương quan liên vị có nguy cơ tan biến vào một thế giới ảo không còn có một dấn thân hay trách nhiệm nào với người thân cận của mình nữa[4]. Điều đáng lưu ý là những thay đổi văn hóa đó và những mối quan hệ biến chuyển theo lãnh thổ, nhờ ơn Chúa Thánh Thần, đang thúc đẩy Hội thánh phân định lại cách mới mẻ về cộng đoàn, “đó là nhìn thực tại bằng con mắt của Thiên Chúa, trong nhãn quan hiệp nhất và hiệp thông’[5].

1/ Sự hiệp nhất và hiệp thông trong Giáo xứ là cách thể để là Giáo xứ truyền giáo.

“Từ lúc khai sinh, giáo xứ được hình dung như đáp ứng cho một nhu cầu mục vụ rõ rệt, cụ thể là đem Tin Mừng đến với dân chúng bằng việc thông truyền đức tin và cử hành các Bí tích. Vì thế, nét đặc trưng cụ thể của giáo xứ là một nơi thờ phượng, một dấu chỉ của việc Chúa Phục Sinh luôn hiện diện giữa Dân Người”[6]. Vì thế, người mục tử phải hướng dẫn để mỗi người tín hữu khám phá ơn gọi của Bí tích Rửa tội mà họ đã lãnh nhận. Nhờ ơn Thánh tẩy họ trở nên môn đệ của Đức Giêsu Kitô và trở thành nhà thừa sai rao giảng Tin Mừng, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II chỉ rõ rằng: “Mặc dù giáo xứ phải được xây dựng hoàn hảo hơn và được hội nhập vào rất nhiều hình thức khác nhau, giáo xứ vẫn là một tổ chức thiết yếu quan trọng hàng đầu trong cơ cấu hữu hình của Hội thánh”, nhờ đó “việc Loan báo Tin Mừng trở thành là trục trung tâm của mọi hoạt động mục vụ, đòi hỏi của việc Loan báo Tin Mừng là cơ bản, quan trọng nhất, và ưu tiên”[7].

Để sống đúng bản chất của Giáo xứ, các tin hữu trong giáo xứ cần phải hiểu “lãnh thổ giáo xứ không chỉ là một không gian địa lý, mà còn là bối cảnh nơi đời sống con người được thể hiện qua các mối quan hệ, qua việc phục vụ lẫn nhau và qua truyền thống lâu đời”[8]. Vì thế, “bất cứ hoạt động mục vụ nào mà chỉ giới hạn trong lãnh thổ của giáo xứ đều trở nên lỗi thời”[9], bởi nó chỉ mang tính bảo tồn không nói lên sự năng động của Giáo xứ, một yếu tố cần thiết để giáo xứ thể hiện bản chất đích thật của mình đó là truyền giáo.

Để có thể thực hiện đúng tinh thần truyền giáo, người tín hữu cần khám phá tình huynh đệ trong mối tương quan với tha nhân, yếu tố này rất quan trọng và cần thiết vì sứ vụ Loan báo Tin Mừng, gắn bó mật thiết với các mối quan hệ nhân linh[10]. Do đó “giáo xứ cần phải là ‘nơi chốn’ đặc biệt cho sự gắn kết mọi người với nhau và nuôi dưỡng các mối tương quan cá nhân lâu bền, từ đó giúp người ta cảm nhận mình thuộc về và được yêu thương”[11], điều này đòi hỏi phải kiến tạo nơi giáo xứ một nền “văn hóa gặp gỡ” “lấy con người làm trung tâm nên thúc đẩy việc đối thoại, liên đới và cởi mở đón nhận người khác”[12]. Một trong những cách thế giúp Giáo xứ có thể hình thành nền văn hóa gặp gỡ đức thánh cha Phanxicô khích lệ hãy coi Giáo xứ như một đền thánh, vì Giáo xứ “vốn có đặc điểm như các Đền Thánh bởi tinh thần hiếu khách, đời sống cầu nguyện và thinh lặng giúp canh tân tâm linh, việc cử hành Bí tích Hòa giải và chăm lo cho người nghèo khổ. Các cuộc hành hương của giáo xứ tới những Đền Thánh là những phương thế quý giá có thể giúp củng cố tình hiệp thông huynh đệ, và khi trở về giáo xứ, mọi người cởi mở và hiếu khách hơn”[13], vì như Thánh điện của Thiên Chúa, giáo xứ được mời gọi “vươn ra đến với mọi người, không trừ ai, cần phải nhớ rằng người nghèo và người bị loại trừ phải luôn luôn chiếm vị trí ưu tiên trong lòng Hội thánh”[14].

Giáo xứ là “một cộng đoàn của các cộng đoàn”[15], cho nên giáo xứ hiện hữu bao gồm nhiều thành phần khác nhau, vì thế để là Thánh điện của Chúa Giáo xứ được mời gọi hiệp thông và hiệp nhất. “Khi mỗi thành phần đều nhìn nhận vai trò bổ túc của mình trong việc phục vụ cộng đoàn, một mặt, người ta sẽ thấy được thừa tác vụ được thực hiện trọn vẹn qua sự cộng tác giữa cha sở và các linh mục phụ tá của ngài, đàng khác, người ta cũng nhận ra những đặc sủng khác nhau của các thầy phó tế, những người thánh hiến và giáo dân cùng cộng tác để xây dựng thân thể duy nhất của Chúa Kitô”[16]

Sự hiệp nhất Giáo xứ trước tiên được tỏ qua việc cử hành các bí tích, đặc biệt là Bí tích Thánh Thể, các thực hành nuôi dưỡng đời sống cầu nguyện, việc tìm hiểu về về đức tin Công giáo qua lời giảng dạy và việc học giáo lý, lời kêu gọi xây dựng Giáo hội như một cộng đồng được yêu thương và kiến tạo mối tương quan liên đới những người dễ bị tổn thương nhất đều là những chiều kích thiết yếu của đời sống Kitô hữu. Vì thế, tất cả các tín hữu sống trong một giáo xứ cụ thể đều cần được tiếp cận với việc thực hành mọi chiều kích của đức tin Công giáo như là tiếp cận với các nhóm văn hóa đa dạng hiện diện trong giáo xứ, tìm cách đạt được sự thống nhất trong sự đa dạng giữa các cộng đoàn tín hữu từ các nền văn hóa và truyền thống khác nhau. Giáo xứ phải là một cộng đồng Thánh Thể, có nghĩa là chính nơi cộng đồng nầy tình huynh đệ được thể hiện cách rõ nét qua việc hiệp nhất và hiệp thông, Thượng Hội đồng Giám mục lần thứ XVI đã khẳng định: “Dân Thiên Chúa trên hành trình tiến về Nước Trời được nuôi dưỡng không ngừng bằng Bí tích Thánh Thể, nguồn mạch của hiệp thông và hiệp nhất”[17]. Trong sự hiệp thông và hiệp nhất này, “người mục tử, khi quảng đại phục vụ đàn chiên, cũng phải dạy dỗ các tín hữu sao cho mỗi thành viên trong cộng đoàn cảm thấy mình có trách nhiệm và trực tiếp tham gia để đáp ứng các nhu cầu của Hội thánh, bằng nhiều hình thức trợ giúp khác nhau trong tình liên đới, mà giáo xứ cần để chu toàn bổn phận mục vụ một cách tự do và hiệu quả”[18].

2/ Sự hiệp thông và hiệp nhất trong mối tương quan liên giáo xứ

Thượng Hội đồng Giám mục Thế giới XVI đã nhấn mạnh: “Giáo hội nhận được từ Chúa Kitô hồng ân và trách nhiệm để trở thành chất men hữu hiệu của các mối liên kết, các mối tương quan và tình huynh đệ của gia đình nhân loại, để làm chứng về ý nghĩa và mục đích cuộc hành trình của Giáo hội trong thế giới. Ngày nay, Giáo hội đảm nhận trách nhiệm này trong một thời đại bị đè nặng bởi cơn khủng hoảng về sự tham gia, nghĩa là cơn khủng hoảng khi nhiều người cảm thấy mình không phải là một phần hay là tác nhân của một vận mệnh chung, và bởi lối hiểu mang tính cá nhân chủ nghĩa về hạnh phúc và ơn cứu độ”[19]. Với nhận định này, việc các giáo xứ thể hiện tinh thần liên đới trong công việc mục vụ là điều cần thiết để tăng cường tính hiệp thông và hiệp nhất trong Giáo hội, giải phóng tư tưởng tự hào giáo xứ mang dáng dấp cá nhân chủ nghĩa.

Công việc mục vụ được thực thi trong khung cảnh liên giáo xứ thể hiện tính hiệp hành của Giáo hội. Tinh hiệp hành nói đến một “phong cách đặc trưng định hình đời sống và sứ vụ của Giáo hội, diễn tả bản chất của Giáo hội như một Dân Thiên Chúa cùng nhau tiến bước và quy tụ trong đại hội được Chúa Giêsu triệu tập trong quyền năng của Chúa Thánh Thần để loan báo Tin mừng. Tính hiệp hành phải được thể hiện trong cách sống và hành động hằng ngày của Giáo hội. Cách sống và hành động này được thực thi qua việc cộng đoàn lắng nghe Lời Chúa và cử hành Bí tích Thánh Thể, qua tình huynh đệ hiệp thông, cũng như qua tinh thần đồng trách nhiệm và sự tham gia của toàn thể Dân Thiên Chúa vào đời sống và sứ vụ của Giáo hội ở mọi cấp độ và trong sự phân biệt giữa các thừa tác vụ và các vai trò khác nhau”[20].

Trong đường hướng hiệp hành này, Thánh bộ Giáo sĩ đề nghị: “Hoạt động mục vụ cần đi ra ngoài ranh giới địa dư của giáo xứ, tạo sự hiệp thông trong Hội thánh cách rõ ràng cụ thể hơn nhờ biết phối hợp giữa những thừa tác viên và các đặc sủng khác nhau, xây dựng giáo xứ trở thành tác nhân ‘chăm sóc mục vụ cùng nhau’, phục vụ cho giáo phận và sứ mạng của giáo phận. Đó là một hoạt động mục vụ, nhờ việc hợp tác hữu hiệu và sống động giữa các linh mục, phó tế, tu sĩ và giáo dân, cũng như giữa các cộng đoàn giáo xứ trong khu vực hay trong vùng, cùng nhau quan tâm tìm kiếm xác định những vấn đề, những khó khăn và thách đố về việc Loan báo Tin Mừng, tìm cách kết hợp các cách thức, phương thế, ý kiến và phương tiện thích hợp để giải quyết các vấn đề ấy. Một dự phóng truyền giáo chung như thế có thể được soạn thảo và thực hiện liên hệ đến bối cảnh xã hội và địa lí gần gũi, nghĩa là trong những cộng đoàn gần nhau hay có cùng những điều kiện văn hóa xã hội như nhau, hoặc có liên quan đến các lãnh vực mục vụ gắn kết với nhau, chẳng hạn trong một nhóm phối hợp thiết yếu việc chăm sóc mục vụ giới trẻ, các trường đại học và ơn gọi, như đã có trong nhiều giáo phận”[21].

Việc liên kết mục vụ liên Giáo xứ thể hiện tính hiệp hành của Giáo hội, một Giáo hội không đóng khung kép kín, nhưng thể hiện tính “năng động đi ra” qua việc “hợp tác giữa các cộng đoàn giáo xứ khác nhau và sống tình hiệp thông được củng cố giữa giáo sĩ và giáo dân, như thế giáo xứ mới được định hướng một cách hữu hiệu hướng đến sứ vụ Loan báo Tin Mừng, là nhiệm vụ của toàn thể Dân Chúa; một Dân vốn đang lữ hành trong lịch sử như là ‘gia đình của Thiên Chúa’ trong đó các thành viên cùng liên kết làm việc để cho toàn thể Thân mình Hội thánh phát triển”[22].

Sự liên kết mục vụ liên giáo xứ có thể hướng đến lãnh vực huấn giáo, chẳng hạn chương trình huấn luyện Giáo lý viên, trong việc chia sẻ nguồn lực đáp ứng nhu cầu dạy Giáo lý của các Giáo xứ; cùng lên chương trình giáo lý dành cho những người khuyết tật, các lớp học tình thương. Liên kết mục vụ giới trẻ liên giáo xứ để cùng nhau tìm phương pháp giúp các bạn trẻ vượt qua tâm lý cảm thấy bị đè nén bởi các truyền thống gia đình và tìm cách chạy trốn theo tiếng mời gọi của nền văn hoá đã được toàn cầu hóa,[23] hay là giúp các bạn trẻ vượt qua cám dỗ đề cao cái đẹp, đẻ tránh điều mà đức Phanxicô nhắc nhở: “Nền văn hoá hiện nay trình bày hình mẫu con người gắn liền với hình ảnh của người trẻ. Người đẹp là người có vẻ trẻ trung, tìm cách che đi dấu vết của thời gian. Quảng cáo luôn dùng thân xác của người trẻ để bán sản phẩm. Hình mẫu của cái đẹp là hình mẫu trẻ trung, nhưng hãy coi chừng, vì đó chẳng phải là lời khen ngợi dành cho người trẻ. Điều đó chỉ có nghĩa là người lớn muốn cướp lấy tuổi trẻ về cho mình, chứ không phải họ tôn trọng, yêu thương và chăm sóc người trẻ”.[24]

Liên đới mục vụ Giáo xứ còn là môi trường trao đổi kinh nghiệm giữa các Hội Đồng mục vụ Giáo xứ trong việc cộng tác với tinh thần đồng trách nhiệm với các vị chủ chăn trên nhiều lãnh vực nhất là việc truyền giáo truyền giáo. Quả thật, “trong thân thể mầu nhiệm Chúa Kitô, giáo xứ như người lữ hành của niềm hy vọng mang lấy trong mình một không gian tin cậy, nơi đó mọi người tìm thấy niềm vui, tình huynh đệ, sự công bằng và tình bác ái, trở thành dấu chỉ của Vương quốc Thiên Chúa”[25]. Không gian Giáo xứ sẽ được nới rộng lan tỏa tình huynh đệ để mọi người đều có thể đến kín múc niềm vui và hy vọng được thể hiện qua việc liên kết chia sẻ kinh nghiệm mục vụ giữa các Hội đồng mục vụ giáo xứ của các Giáo xứ. Ngoài ra Hội đồng mục vụ Giáo xứ Liên giáo xứ cũng có thể trao đổi với các cha xứ để cùng nhau thiết kế chương trình hành hương chung giữa các giáo xứ, các đoàn thể….

Tóm lại, Giáo xứ được coi như một cộng đoàn gia đình, nơi đó “người ta cảm nghiệm được sự phong phú của các mối tương quan giữa những người hiệp nhất với nhau trong sự khác biệt về tính tình, giới tính, tuổi tác và vai trò” [26]. Trong sự phong phú này, mọi thành phần trong Giáo xứ được “thôi thúc mở rộng các khả năng tham gia và thực thi tinh thần đồng trách nhiệm trong sự khác biệt của tất cả những người đã được rửa tội, nam cũng như nữ”, nhờ sự tham gia này, Giáo xứ diễn tả tính chất của Giáo hội: một cộng đoàn hợp tác và duy nhất[27].

Ngoài ra, trong một Giáo hội phẩm trật một mặt chúng ta phải minh định rằng: “Giáo hội không thể được hiểu nếu Giáo hội không được bén rễ trong một lãnh thổ cụ thể, trong một không gian và thời gian nơi hình thành kinh nghiệm chung về cuộc gặp gỡ với Thiên Chúa là Đấng Cứu Độ”,[28] cho nên sự hiện hữu một giáo xứ lịch sử là điều cần thiết không thể không có khi nói đến Giáo hội Chúa Kitô. Tuy nhiên, Giáo xứ lịch sử không thể là một giáo xứ biệt lập như một ốc đảo, đơn quạnh nhưng giáo xứ luôn lớn lên và phát triển hướng đến sự viên mãn trong tính hiệp hành của Giáo hội. Điều đó có nghĩa, Giáo xứ còn được hiểu như một “nơi chốn” không còn thuần túy về mặt không gian địa lý nữa, “nhưng trong thời đại chúng ta, nó còn gợi lên sự thuộc về một mạng lưới tương quan”. “Giáo hội được kêu gọi sống trong những bối cảnh này, xây dựng lại đời sống cộng đoàn, định dạng cho các thực tại không tên, và đan kết các mối tương quan huynh đệ. Nhằm mục đích đó, ngoài việc trân trọng các cấu trúc vẫn còn thích đáng, cần có ‘tinh thần sáng tạo truyền giáo’ để khám phá những hình thức chăm sóc mục vụ mới và xác định những tiến trình chăm sóc cụ thể”[29].

Trong viễn cảnh này, các Giáo xứ liền kề trong một Giáo hạt được khuyến khích nên tạo một mạng lưới liên kết khởi đầu từ Hội đồng Mục vụ Giáo xứ, kế đến các đoàn thể, các giới… Thường xuyên tổ chức các cuộc gặp gỡ để lắng nghe những đóng góp, những sáng kiến trong việc phát triển sự cộng tác và hiệp thông, hầu làm cho các cộng đoàn Giáo xứ thực sự trở thành nơi chốn loan báo Tin Mừng cách có hiệu quả.

– – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – –

[1] Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II, Tông huấn về Á châu số 26

[2] Thánh bộ Giáo sĩ, huấn thị “Cải tổ mục vụ cộng đoàn giáo xứ để phục vụ sứ vụ Loan báo Tin Mừng của Hội Thánh”, số 7

[3] Nt số 8.

[4] Nt số 9

[5] Nt số 10

[6] Nt so 7

[7] Th. GH Gioan Phaolo II, Diễn văn trước Tham dự viên Khoáng đại Hội nghị Bộ Giáo sĩ (20.10.1984), s. 3 và 4: Insegnamenti VII/2 (1984), 984 và 985;

[8] Nt số 16

[9] Nt

[10] X. Thư gửi Diognetus V, 1-10: Patres Apostolici, ed. F.X. Funk, Tập 1, Tubingae 1901, 398

[11] NT số 25

[12] NT số 25

[13] Cf. ĐGH Phanxicô, Christus Vivit (25.03.2019), s.238,

[14] Thánh bộ Giáo sĩ, huấn thị “Cải tổ mục vụ cộng đoàn giáo xứ để phục vụ sứ vụ Loan báo Tin Mừng của Hội Thánh”, số 32

[15] Đức Phanxicô, Tông huấn Niềm vui Tin Mừng, số 28

[16] Thánh bộ Giáo sĩ, huấn thị “Cải tổ mục vụ cộng đoàn giáo xứ để phục vụ sứ vụ Loan báo Tin Mừng của Hội Thánh”, số 28

[17] Thượng Hội đồng Giám mục thế giới lần Thứ XVI, Văn kiện chung kết ngày 26-10-2024, số 16.

[18] Thánh bộ Giáo sĩ, huấn thị “Cải tổ mục vụ cộng đoàn giáo xứ để phục vụ sứ vụ Loan báo Tin Mừng của Hội Thánh”, số 40

[19] Thượng Hội Đồng Giám Mục thế giới lần Thứ XVI, Văn kiện chung kết ngày 26-10-2024, số 20.

[20] Nt số 30.

[21] Thánh bộ Giáo sĩ, huấn thị “Cải tổ mục vụ cộng đoàn giáo xứ để phục vụ sứ vụ Loan báo Tin Mừng của Hội Thánh”, số 123.

[22] Đức Phanxicô, Tông huấn Chúa Kitô đang sống (Christus vivit) số 231.

[23] Nt số 80,

[24]Nt Số 79.

[25] Lm Antôn Hà Văn Minh, Canh Tân Hội Đồng Mục Vụ Giáo Xứ Để Giáo Xứ Trở Thành Người Lữ Hành Của Niềm Hy Vọng, nguồn: https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/canh-tan-hoi-dong-muc-vu-giao-xu-de-giao-xu-tro-thanh-nguoi-lu-hanh-cua-niem-hy-vong 

[26] Thượng Hội Đồng Giám Mục thế giới lần Thứ XVI, Văn kiện chung kết ngày 26-10-2024, số 35

[27] Nt số 36

[28] Nt số 110

[29] Thượng Hội Đồng Giám Mục thế giới lần Thứ XVI, Văn kiện chung kết ngày 26-10-2024, số 109 

Lm. Antôn Hà Văn Minh

Nguồn: hdgmvietnam.com